Odwodnienie przy drzewach – jak nie uszkodzić systemu korzeniowego?

Trasę kanału odwodnieniowego przy podjeździe wyznacza się zwykle według spadków i miejsca, do którego można oddać wodę. Drzewo rosnące kilka metrów obok rzadko trafia wtedy na plan. A to właśnie ono najczęściej płaci za pośpiech przy wykopie. Zagrożenie nie kończy się na przeciętych korzeniach. Sprawnie działające odwodnienie może też zmienić ilość wody, jaką drzewo dostaje z gruntu.

Jak poprowadzić odwodnienie, żeby nie zaszkodzić drzewu?

Najbezpieczniej jest poprowadzić kanał poza strefą ochrony drzewa, czyli poza obszarem rzutu korony powiększonym o margines. Jeżeli nie da się tego zrobić, w strefie korzeni kopie się ręcznie, nie przecina się korzeni szkieletowych i nie zostawia odsłoniętych korzeni na słońcu. Przy drzewach lepiej też wybierać rozwiązania płytkie, które zbierają wodę z nawierzchni, niż głęboki drenaż.

Gdzie właściwie są korzenie drzewa

Popularne wyobrażenie o korzeniach jako lustrzanym odbiciu korony jest mylące. Drobne korzenie, które pobierają wodę i składniki pokarmowe, rozwijają się głównie płytko, w wierzchniej, dobrze napowietrzonej warstwie gleby. Często sięgają przy tym dalej niż obrys korony. Na tej samej głębokości kopie się rowy pod kanały, rury i podbudowę nawierzchni.

Szkody powstają na trzy sposoby. Łyżka koparki przecina albo miażdży korzenie. Sprzęt, auta i składowane kruszywo ubijają glebę, która traci powietrze i przestaje przyjmować wodę. Odsłonięte korzenie w otwartym wykopie wysychają, a w ciepłe dni wystarczy na to kilka dni. Skutki widać często dopiero po sezonie lub dwóch, kiedy drzewo zaczyna zasychać od wierzchołka. Według standardów ochrony drzew stosowanych przy inwestycjach uszkodzenie bryły korzeniowej na połowie obwodu jest w praktyce równoznaczne z obumarciem drzewa.

Strefa ochrony drzewa: granica, której lepiej nie przekraczać

W Polsce nie ma jednej ogólnokrajowej normy wyznaczania strefy ochrony drzewa (SOD). Zasady opisują standardy przyjmowane przez gminy i wytyczne do inwestycji. Najczęściej punktem wyjścia jest rzut korony powiększony o margines. W wytycznych Bielska-Białej to 1 m, w innych opracowaniach 1,5 m. Dla drzew o wąskich, kolumnowych koronach margines powinien być większy, bo ich korzenie sięgają daleko poza koronę.

Zasięgi stref są orientacyjne. Przy drzewach starych, cennych albo o nietypowym pokroju strefę powinien wyznaczyć arborysta.

Najpierw zmiana trasy, dopiero potem technika

Zanim zaczniesz zastanawiać się nad ręcznym kopaniem czy przewiertem, sprawdź, czy kanał w ogóle musi przechodzić obok drzewa. Często wystarczy przenieść linię odwodnienia na drugą krawędź podjazdu, odwrócić kierunek spadku albo podzielić odwodnienie na dwa krótsze odcinki, które odprowadzają wodę w różne strony. Na etapie projektu taka zmiana kosztuje niewiele. Dorosłego drzewa nie da się natomiast zastąpić przez kilkadziesiąt lat.

Kiedy wykop przy drzewie jest nieunikniony

Bywa, że innej trasy nie ma. Wtedy liczy się sposób wykonania prac:

• w strefie korzeni ziemię wybiera się ręcznie, bez koparki,

• rurę odpływową można przeprowadzić przewiertem pod korzeniami zamiast otwartym wykopem,

• wykop otwiera się krótkimi odcinkami i zasypuje możliwie szybko,

• materiały i sprzęt stoją poza wygrodzoną strefą przez cały czas trwania robót.

Korzeni szkieletowych, które trzymają drzewo w pionie, nie wolno przecinać. Cieńsze korzenie, jeśli naprawdę przeszkadzają, przecina się gładko i ostrym narzędziem. Rwanie ich łyżką koparki zostawia poszarpane rany, które gorzej się zabliźniają. Odsłonięte korzenie przykrywa się wilgotną matą jutową albo grubą geowłókniną. Szczególnie w upał i przy mrozie wykop nie powinien stać otwarty dłużej, niż to konieczne.

Płytko zamiast głęboko

W otoczeniu drzew sprawdzają się rozwiązania, które przechwytują wodę na powierzchni, przy krawędzi nawierzchni. Takie zadanie spełniają systemy odwodnienia liniowego Vodaland, także w wersji szczelinowej. Głębokość wykopu zależy od wymiarów konkretnego kanału i sposobu montażu, dlatego przed wytyczeniem trasy trzeba sprawdzić dane techniczne i instrukcję montażu producenta. Głęboki drenaż przy drzewie to ostateczność.

Drzewo może ucierpieć także dlatego, że odwodnienie działa

O tym ryzyku mówi się rzadko. Można nie naruszyć ani jednego korzenia, a mimo to zaszkodzić drzewu. Przez lata przyzwyczaiło się ono do określonej wilgotności gleby. Głęboki drenaż, który obniża poziom wody gruntowej, albo szczelna nawierzchnia odcinająca dopływ deszczówki zmieniają te warunki z sezonu na sezon.

Dlatego zebraną z nawierzchni wodę lepiej oddać gruntowi na posesji, niż całkowicie wyprowadzać ją z działki. Studnie retencyjno-rozsączające Vodaland można umieścić poza strefą ochrony drzewa, tak by deszczówka nadal zasilała grunt. Wokół drzew dobrze sprawdzają się też nawierzchnie przepuszczalne, np. stabilizowane geokratą lub ekokratą. Przy starych i cennych drzewach o drenażu powinien wypowiedzieć się arborysta.

Lista kontrolna przed rozpoczęciem prac

1. Zaznacz na planie wszystkie drzewa w pobliżu trasy odwodnienia, także te rosnące za płotem.

2. Wyznacz strefy ochrony na podstawie rzutu korony, a przy cennych drzewach z pomocą arborysty.

3. Postaw ogrodzenie, które uniemożliwi wjazd sprzętu i składowanie materiałów w strefie.

4. Sprawdź, czy trasę kanału da się poprowadzić poza strefą.

5. Jeśli nie, zaplanuj prace ręczne lub przewiert i ustal, kto będzie je nadzorował.

6. Przygotuj maty lub geowłókninę do okrycia korzeni oraz zapewnij podlewanie drzewa w trakcie i po zakończeniu robót.

Co mówią przepisy

Art. 87a ust. 1 ustawy o ochronie przyrody wymaga, by prace ziemne w obrębie korzeni, pnia lub korony drzewa, ręczne i maszynowe, prowadzić w sposób najmniej dla niego szkodliwy. Przepis nie dotyczy wyłącznie dużych budów ani terenów publicznych, obowiązuje również na prywatnej działce. Zniszczenie drzewa może skończyć się administracyjną karą pieniężną. Przy pracach w strefie korzeni opłaca się więc dokumentować ich przebieg na zdjęciach. Część gmin publikuje własne standardy ochrony drzew w inwestycjach i przed większymi robotami warto je sprawdzić w urzędzie.

Pytania i odpowiedzi

W jakiej odległości od drzewa można kopać rów pod odwodnienie?

Najbezpieczniej poza strefą ochrony drzewa, którą wyznacza się zwykle od rzutu korony powiększonego o margines. Bliżej pnia prace należy prowadzić ręcznie i chronić odsłonięte korzenie.

Czy drenaż może zaszkodzić drzewu?

Tak, nawet jeśli korzenie nie zostaną uszkodzone. Głęboki drenaż obniża poziom wody w strefie korzeni i może osłabić drzewo. Przy cennych egzemplarzach rozwiązanie warto omówić z arborystą.

Czy za uszkodzenie korzeni drzewa grozi kara?

Przepisy nakazują prowadzić prace w obrębie korzeni w sposób najmniej szkodliwy dla drzewa, a jego zniszczenie może skutkować administracyjną karą pieniężną.